Kurmangazy Sagyrbajuły – kazachski mistrz dombry

Kurmangazy SagyrbajułyW tym roku w Kazachstanie obchodzi się 200-lecie urodzin Kurmangazego Sagyrbajuły (Құрманғазы Сағырбайұлы; 1818-1889) – kompozytora, który wsławił się licznymi utworami na dombrę, tradycyjny kazachski instrument strunowy szarpany. Był jednym z najsławniejszych twórców w gatunku küj (күй), czyli utworach instrumentalnych przeznaczonych właśnie dla dombry lub komuzu. Sztuka komponowania i wykonywania muzyki tego gatunku została wpisana na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO.

Z tej okazji publikuję jego biogram (tłumaczenie własne z języka rosyjskiego) z portalu E-history.kz (źródło). Oczywiście będzie też czego posłuchać.

Kurmangazy Sagyrbajuły (…) urodził się w 1823 r. w Ordzie Bukiejewskiej (Бөкей хандығы)1, w miejscowości Żideli (Жиделі, obecnie w rejonie żanakalińskim obwodu zachodniokazachstańskiego), w jurcie biedaka Sagyrbaja (Сағырбай). Od wczesnego dzieciństwa grał na dombrze. Wczesny pociąg do muzyki nie spotkał się z aprobatą ojca. Z kolei matka Kurmangazego, Ałka (Алка), osoba o wielkiej indywidualności i silnej woli, podzielała miłość syna do muzyki i wspierała go.

W wieku 6 lat z powodu dotkliwej biedy Kurmangazy został pastuchem. W swoim rodzinnym aule z zachwytem słuchał przyjezdnych wykonawców küjów (күйші), wśród których szczególnie wyróżniał się Uzak (Ұзақ), który dostrzegł w młodym Kurmangazym szczególne zamiłowanie do muzyki i przepowiedział mu wielką przyszłość. W wieku 18 lat Kurmangazy porzucił rodzinny auł i rozpoczął tułacze życie wędrownego muzykanta. Wraz z Uzakiem uczestniczył w zawodach, rozwijał swoje mistrzostwo i stał się jednym z wybitnych dombrzystów. Był świadkiem powstania ludowego Kazachów Ordy Bukiejewskiej (1836-1838) pod wodzą Isataja Tajmanowa (Исатай Тайманұлы) i Machambeta Utemisowa (Махамбет Өтемісұлы) przeciwko chanowi Dżangirowi (Жәңгір) i rosyjskiemu kolonializmowi. Jeden z jego pierwszych küjów, „Kiszkentaj” („Кішкентай”, „Mały”), był poświęcony właśnie powstaniu.

Za otwartą krytykę bogaczy Kurmangazy był prześladowany. Niejednokrotnie trafiał do więzienia, jednak nigdy się nie poddawał. Siedział w więzieniach Uralska i Orenburga, istnieją także informacje, że również w Irkucku. Pod wpływem tułaczki, krzywd i prześladowań stworzył küje „Ałatau” („Алатау”) i „Saryarka” („Сарыарқа”), odzwierciedlające najgłębsze myśli ludu o niezależności i swobodzie, miłość do swojej ziemi.

Kurmangazy zapoznał się z przedstawicielami rosyjskiej kultury progresywnej – filologami historykami i etnografami, którzy zbierali materiały o kazachskiej muzyce, jej wykonawcach i instrumentach ludowych. Współczesny mu uralski dziennikarz i poeta Nikita Sawiczew (Никита Савичев) w gazecie „Uralskije wojskowyje wiedomosti” pisał „Sagyrbajew to unikatowa muzykalna dusza i gdyby zdobył europejskie wykształcenie, byłby w świecie muzycznym gwiazdą pierwszej wielkości…”. Küj „Lauszken” („Лаушкен”) Kurmangazy poświęcił rosyjskiemu przyjacielowi, który pomógł mu w trudnych chwilach. Jego uczucia przyjaźni zostały wyrażone też w utworach „Maszyna” („Машина”), „Marsz pierowski” („Перовский маршы”) i innych.



W 1862 r. Kurmangazy spotkał się w końcu ze swoim rodakiem, innym wielkim kompozytorem küjów Dauletkerejem (Дәулеткерей Шығайұлы; 1820-1887). Obaj dombrzyści-improwizatorzy wywarli znaczny wpływ na siebie nawzajem. Kurmangazy włączył do swojego repertuaru küj Dauletkereja „Bulbul” („Бұлбұл”, „Słowik”).

Ukoronowaniem twórczości Kurmangazego jest küj „Sary-Arka”, utrzymany w jasnych tonach, odmalowujący obraz bezkresnych przestrzeni kazachskiego stepu. Szczególne sposoby gry, rozwijające muzyczną technikę tych czasów, pieczołowicie przejęli i rozwinęli jego uczniowie i następcy. Wśród nich był Machambet Utemisow, Dina Nurpeisowa (Дина Нүрпейісова), Jergali Jesżanow (Ерғали Есжанов) i inni. W 1880 r. Kurmangazy zamieszkał w miejscowości Sachma pod Astrachaniem. Doświadczony i szanowany w narodzie, zgromadził wokół siebie następców w sztuce – Dinę Nurpeisową, Jergalego Jesżanowa, Mamena, Mendigali Sulejmenowa (Меңдіғали Сүлейменов). Sławni w tym czasie dombrzyści – Kokbała (Көкбала), Menetaj (Менетай), Menkara (Менқара), Sugurali (Сүгірәлі), Torgajbaj (Торғайбай), Szora (Шора) – także uważali się za uczniów Kurmangazego.

Kurmangazy Sagyrbajuły zmarł w 1986 r. Jest pochowany we wsi Ałtynżar (Алтынжар), obecnie na terenie Rosji (rejon wołodarski, obwód astrachański). Do chwili obecnej zachowało się 60 küjów Kurmangazego. Jewgienij Brusiłowski (Евгений Брусиловский), kazachstański kompozytor i zbieracz folkloru, był pierwszym, który przystąpił do rehabilitacji imienia genialnego Kurmangazego, który słynął w kazachskim stepie jako „niepoprawny rozbójnik”. Popularność muzyki Kurmangazego w naszych czasach oraz nadanie jego imienia konserwatorium w Ałmaty są jednymi z większych zasług Brusiłowskiego.

Przypisy

1 Orda Bukiejewska – autonomiczny chanat kazachski należący do Imperium Rosyjskiego, istniejący w latach 1801-1876 między dolnym biegiem Wołgi a rzeką Ural, następnie włączony do guberni astrachańskiej (przyp. tłum.).


Oznaczone , , , , , , ,

3 opinii z “Kurmangazy Sagyrbajuły – kazachski mistrz dombry

  1. Dziękuję! Dzięki Tobie poznaję muzykę, której inaczej nie miałabym szansy poznać!

    1. Bardzo się cieszę. Tak myślałam, że Cię ta postać i muzyka zainteresuje. Pewnie w Chinach też gra się na czymś podobnym do dombry?

  2. Bardzo ciekawa muzyka regionalna. Najbardziej podobał mi się Perowskij marsz.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *