Lekcje języka szorskiego – 5. Przymiotnik, przysłówek i koniugacja czasownika.

Po przerwie wracam do cyklu lekcji języka szorskiego. Dziś odmiana czasownika przez osoby w czasie teraźniejszym oraz podstawowe informacje o przymiotniku i przysłówku.

Przymiotnik

Przymiotnik to część mowy, która oznacza cechę przedmiotu i odpowiada na pytania: jaki? czyj? Pod względem budowy przymiotniki dzielą się na proste i złożone. Przymiotniki proste to takie, które nie mają przyrostków i mogą być równocześnie rzeczownikami:

таш – kamień; kamienny
ағаш — drzewo; drewniany
қара — czarny; czerń
тебир — żelazo; żelazny
қарышқы — ciemność; ciemny

Przymiotniki złożone powstają z rzeczowników lub czasowników:

ырыс – szczęście
ырыстығ – szczęśliwy

қар – śnieg
қарлығ – śnieżny

шыда- – wytrzymywać
шыдачы – wytrzymały

уқ- – słuchać
уғачы – posłuszny

Pod względem znaczenia wyróżnia się trzy typy przymiotników: jakościowe, relacyjne i dzierżawcze.

Przymiotniki jakościowe

  • określające wielkość

улуғ – duży
кичиғ – mały

  • określające wiek

оғлан, чаш – młody
карығ – stary

  • określające wagę

ныӊнақ – lekki
аар – ciężki

  • określające długość

қысқа – krótki
узун – długi

  • określające kolor

ақ – biały
кӧк – niebieski; granatowy
чажыл – zielony
қызыл – czerwony
қара – czarny
сарығ – żółty
кӱрен – brązowy
қыр – szary
шара – pomarańczowy

  • określające cechy wewnętrzne

керсе, сағыштығ – mądry
алығ – głupi
чақшы – dobry
чабал – zły

Przymiotniki relacyjne

  • określające materiał

ағаш эм – drewniany dom
алтын чӱстӱк – złoty pierścień

  • określające czas

қышқы иир – zimowy wieczór
часқы кӱн – wiosenny dzień

Przymiotniki dzierżawcze

Przymiotniki dzierżawcze określają cechy przedmiotu według jego przynależności do jakiegoś człowieka lub zwierzęcia i odpowiadają na pytania: czyj? czyja? czyje?

пӧрӱнийи паш – wilcza głowa
кижинийи қарақ – ludzkie oko
иченийи эм – matczyny dom

Koniugacja czasowników w czasie teraźniejszym

W koniugacji czasowników w czasie teraźniejszym występują następujące przyrostki osobowe:

 

Osoba Przyrostek osobowy
мен
сен
ол
пис -быс
силер -зар
ылар -лар

пар- – iść

мен парчам – ja idę
сен парчаӊ – ty idziesz
ол парча – on/ona/ono idzie
пис парчабыс – my idziemy
силер парчазар – wy idziecie
ылар парчалар – oni/one idą

сарпан- – śpiewać

мен сарпанчам – ja śpiewam
сен сарпанчаӊ – ty śpiewasz
ол сарпанча – on/ona/ono śpiewa
пис сарпанчабыс – my śpiewamy
силер сарпанчазар – wy śpiewacie
ылар сарпанчалар – oni/one śpiewają

кел- – przychodzić

мен келчам – ja przychodzę
сен келчаӊ – ty przychodzisz
ол келча – on/ona/ono przychodzi
пис келчабыс – my przychodzimy
силер келчазар – wy przychodzicie
ылар келчалар – oni/one przychodzą

чооқта- – mówić

мен чооқтапчам – ja mówię
сен чооқтапчан – ty mówisz
ол чооқтапча – on/ona/ono mówi
пис чооқтапчабыс – my mówimy
силер чооқтапчазар – wy mówicie
ылар чооқтапчалар – oni/one mówią

қыыр- – czytać

мен қыырчам – ja czytam
сен қыырчаң – ty czytasz
ол қыырча – on/ona/ono czyta
пис қыырчабыс – my czytamy
силер қыырчазар – wy czytacie
ылар қыырчалар – oni/one czytają

иште- – pracować

мен иштепчам – ja pracuję
сен иштепчаң – ty pracujesz
ол иштепча – on/ona/ono pracuje
пис иштепчабыс – my pracujemy
силер иштепчазар – wy pracujecie
ылар иштепчалар – oni/one pracują

кӧр- – patrzeć

мен кӧрчам – ja patrzę
сен кӧрчаң – ty patrzysz
ол кӧрча – on/ona/ono patrzy
пис кӧрчабыс – my patrzymy
силер кӧрчазар – wy patrzycie
ылар кӧрчалар – oni/one patrzą

ойна- – grać

мен ойнапчам – ja gram
сен ойнапчаң – ty grasz
ол ойнапча – on/ona/ono gra
пис ойнапчабыс – my gramy
силер ойнапчазар – wy gracie
ылар ойнапчалар – oni grają

кӧӧлен- – kochać

мен кӧӧленчам – ja kocham
сен кӧӧленчаң – ty kochasz
ол кӧӧленча – on/ona/ono kocha
пис кӧӧленчабыс – my kochamy
силер кӧӧленчазар – wy kochacie
ылар кӧӧленчалар – oni kochają

Przysłówek

Andriej Czudojakow
Szorski językoznawca Andriej Czudojakow (1928-1994)

Do określania przedmiotów służą rzeczowniki, do określania cech przedmiotów – przymiotniki, do określania czynności – czasowniki. Czynności też mają cechy, np. парча қапчығай – idzie szybko, парча ам – idzie teraz, мағат чақшы эм – bardzo piękny dom. Przysłówek to część mowy, która oznacza cechy czynności lub cechy cech i odpowiada na pytania: jak? dokąd? kiedy? gdzie? dlaczego? po co? w jakim stopniu? Przysłówki są nieodmienne.

пере – tu (w stronę mówiącego)
эбире – wokół
кедере – w bok
кӧзинче – jawnie, na oczach
тӧбере – w dół
эртен – wcześnie
таӊда – jutro
айбын – późno
кече – wczoraj
кенетки – nagle
сыраӊай – w mig, od razu
тыӊ – bardzo
ээде – tak, w taki sposób
маттап – bardzo
ақтап – całkiem
қатнап – znowu, jeszcze raz
қоштаа – obok

Пис школға қапчығай парчабыс.
Szybko idziemy do szkoły.

Оол айбын эмге келген.
Chłopiec późno przyszedł do domu.

Мен кӧрчам, — мағат чақшы эм турча.
Patrzę – stoi bardzo ładny dom.

Ол қоштаа одурча.
Ona siedzi obok.

Słowa do zapamiętania

часқы – wiosna
чайғы – lato
кӱскӱ – jesień
қышқы – zima
комус – komus (instrument muzyczny)
қай – śpiew gardłowy
қайчы – recytator
ӱш – trzy
тӧрт – cztery
пеш – pięć
таӊ – świt
сӧс – słowo
тура – miasto
чылығ – ciepły
сооқ – zimny
қаш – brzeg
ийгеле – we dwoje
чыш – gęsty las
ааӊ – jego, ją
нанек – babcia ze strony matki
ӱӱче – babcia ze strony ojca
эдоқ – też, także

Ćwiczenia

1. Odmień czasowniki ал- , пер- , сана- i тур- przez osoby w czasie teraźniejszym. Ułóż zdania z tymi czasownikami. Ułóż zdania z przymiotnikami.

2. Przeczytaj i przetłumacz tekst

Мееӊ адым Надя. Мееӊ тӧлӱм Кирсанова. Маға он пеш чаш. Мен чатчам турада. Мен школда ӱргенчам. Мееӊ абам школда иштепча. Ол ӱргедегчи. Мееӊ ичем эдоқ школда иштепча. Ол секретарь. Мееӊ қыс қарындашқа он чаш. Ааӊ ады Таня. Мееӊ нанек аалда чатча. Мен чайғыда нанекте чатчам. Ол суғ қажында чатча.

3. Napisz kilka zdań o sobie.

Klucz do ćwiczeń

Literatura

Podczas przygotowania lekcji została wykorzystana następująca literatura:

Э. Ф. Чиспияков «Учебник шорского языка», 1992 г.
М. П. Амзоров «Грамматика шорского языка», 1992 г.
М. П. Амзоров, И. В. Шенцова «Русско-шорский разговорник», 1992 г.
Н. Н. Курпешко-Таннагашева, Ф. Я. Апонькин «Шорско-русский и русско-шорский словарь», 1993 г.

Opracowała Lubow Czulżanowa. Przekład własny. Źródło: http://tili.tadarlar.ru/urok-5-uroki-ot-l-i-chulzhanovoi.html

Poprzednia lekcja (4)

Następna lekcja (6)

Spis wszystkich lekcji


Oznaczone ,

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *